Önsöz

Bebeğin doğumu ile ailede mutlu bir telaş başlar. Bebeğin cinsiyeti sorulduktan sonra ilk sorulan genellikle ağırlığı ve boyu; kısaca gelişimsel özellikleridir. Bu telaş bebek büyürken de hep devam eder anneler için. "Acaba yeterli büyüyor mu?", "Gelişimi normal mi?" soruları hep sorulur doktorlara.  Anne-babalar çocukları hep gürbüz olsun ister. Çünkü iyi büyümenin aynı zamanda sağlıklı olmak anlamına geldiğini bilirler. Ancak genellikle başka çocuklarla karşılaştırmak dışında fazla bir ölçüt yoktur ellerinde. Elinizdeki kitapçık anne-babaları büyüme ile ilgili bazı temel kavramlar konusunda aydınlatmak amacıyla kaleme alındı. Kliniğimize büyüme ile ilgili problemlerle başvuran hasta ve ailelerinden edindiğimiz izlenim ve deneyim ebeveynlerin normal büyüme ve gelişme süreci  ve özellikle ergenlik dönemi fizyolojisi ile ilgili bilgi eksiklikleri olduğunu ortaya koymaktadır. Bu eksiklik bazen gereksiz endişeler ve gereksiz yere doktora başvurulması, bazen ise doktora başvurmada gecikme ile sonuçlanmaktadır. Ayrıca, bilimsel olmayan kaynaklardan yetersiz ve yanlış bilgilenmelerin sonucu olarak zaman zaman büyüme konusunda ebeveyn beklentilerinin gerçekçi olmadığını görüyoruz. Bu kitapçıkta yalnızca büyüme süreci ile ilgili genel bilgiler ve büyüme geriliği olan çocuğa yaklaşım ile ilgili güncel bilimsel verilerin kısa bir özeti sizlere aktarılmıştır. Her konuda olduğu gibi, büyüme konusunda da en  sağlıklı değerlendirmenin çocuğu takip eden doktoru tarafından yapılacağı hatırlanmalıdır.

Prof. Dr. Abdullah Bereket

Bebek ve çocukları erişkin insandan ayıran fizyolojik özelliklerden en önemlisi çocuk bedeninin sürekli büyüme ve gelişme gösteren dinamik bir yapısı olmasıdır. Anne ve babanın üreme hücrelerinin birleşmesi ve ana rahmine yerleşmesi ile başlayan bu süreç, doğum öncesi ve doğum sonrası aşamalardan geçerek ergenlik döneminin tamamlanması ile sonlanır ve erişkin fiziksel büyüklük ve yapı kazanılmış olur. Büyüme kavramı tek başına çocuğun fiziksel boyutlarındaki (boy ve ağırlık gibi) artışı ifade ederken, gelişme kavramı bunların yanısıra çocuğun diğer sistemlerinin (örneğin zihinsel, motor ve hareket, sosyal alanlardaki) olgunlaşmasını da ifade eder. Normal büyüme ve gelişme süreci genetik, hormonal, çevresel (beslenme) ve psikososyal etmenlerden etkilenir. Bunların yanısıra normal büyümenin sürdürülebilmesi için vücuttaki tüm organ sistemlerinin de (kalp, akciğerler, böbrek vb) sağlıklı bir biçimde çalışması gerekir.

Büyümenin en önemli göstergesi boy uzaması ve ağırlık artışıdır. Çocuklarda boy uzaması, kemiklerin uç kısımlarındaki büyüme plakları denilen kıkırdak dokunun gelişmesi ile sağlanmaktadır. Ergenlik döneminin sonunda büyüme plaklarının kapanmasıyla büyüme de durur ve erişkin boyuna ulaşılmış olur. Büyümeyi etkileyen üç temel faktörden ilki genetik faktörlerdir.

Her çocuğun boyunu anne ve babasından geçen iki grup gen birbirinden bağımsız olarak etkilemektedir. Genler büyümenin ana kalıbını (çocuğun ırksal ve ailevi boy potansiyelini, ergenlik başlama yaşını vb) belirler.  Büyümeyi sağlayan ikinci faktör ise beslenmedir. Beslenme özellikle ilk iki yaşta olmak üzere tüm yaşlarda büyümeyi etkiler. Büyümeyi sağlayan üçüncü faktör ise hormonlardır. Başta hipofiz bezinden salgılanan büyüme hormonu olmak üzere tiroid hormonları ve cinsiyet hormonları büyümeyi düzenlemektedir. Bu hormonların eksikliklerinde büyüme geriliği en önemli bulgulardandır. Bu özellikleriyle büyüme, çocukların genel sağlık durumlarını yansıtan çok iyi bir göstergedir. Sağlıklı çocuk, normal büyüyen çocuktur. Bu nedenle büyümenin değerlendirilmesi, çocuğu takip eden doktorların olduğu kadar anne ve babaların da yakından izlemesi gereken bir konudur.

Bu kitapçıkta çocukların normal büyümesi ve bu süreçte görülebilecek büyüme problemlerine yaklaşım konusu genel hatları ile ele alınacaktır.